Feqiyê Teyran Kimdir Biyografi

Feqiyê Teyran Kiye..

Feqiyê Teyran Kürt Edebiyatının Temel Taşlarından

Kürtlerin Yunus Emre'si olarakda anılan Feqîyê Teyran veya Fakî-yi Tayran (d.1590 - ö.1660), asıl adı Muhammed olan Kürtçe şair, masal ve destan yazarı.En önemli eseri Hespê Reş'tir (Kara At). Bu eser 1965’te Moskova’da Kürtçe-Rusça olarak yayınlandı.

Feqîyê Teyran Müküs'de (Wan Bahçesaray) dünyaya gelmiştir.
Medrese eğitimi alan Teyran'a Feqîyê ismi, ilimden/talebe kelimesinden; Teyr/kuş ise (Mantık et-Tayr) adlı eserden gelir.Kelime manası olarak kuşların hocası anlamına gelmektedir.

Feqiyê Teyran
Mahlas Mihê, Feqiyê Gerok
Doğum 1590
Wan
Ölüm 1660
Wan
Milliyet Kürt
Meslek Şair,Yazar,Filozof
Dönem 17.yy
Tür Destan,Masal
Akım Kürt Edebiyatı
İlk eseri Hespê Reş

Feqıyê Teyran Kürt edebiyat tarihinde önemli bir yere sahiptir.
Feqiyê Teyran bir Kürt ozanıdır ve Kürtçeyle şiir yazan en eski ozanlardan bir tanesidir. Kürt Edebiyatı Tarihi’nde büyük bir şair, filozof, öykü ve destan yazarıdır. İsmi Kürtler arasında çok yaygındır. Şiirleri genel olarak lirik tarzda yazıldığı ve dilini de yalın, akıcı ve anlaşılır bir biçimde kullandığı için halk arasında ezbere bilinir.

Şarkılara bile konu olmuş Feqîyê Teyran yazmış olduğu destan ve hikaye tarzı şiirleri, dilden dile dolaşır insanlar arasında. Feqî’nin Şêx Sen’an, Zembîlfiroş, Bersîsê Abid ve Kela Dimdim gibi destan ve hikayelerini bilen insan sayısı tahmin edilenden çoktur.

İlahi sevgi, aşk ile gerçek sevgiyi, aşkı beraber işlemiştir. Bunun yanı sıra konu yönünden çok zengindir. Allah, din, peygamberler gibi inançla, Kürt şairleriyle, toplumsal ve tarihi olaylarla, aşk, doğa ve tasavvufla ilgili yazmıştır. Çok güçlü olan edebi dili bile sade ve anlaşılırdır.
En karmaşık konu bile billurlaşmıştır ellerinde. Dili halkın diline yakındır. Halkın gündelik dilini edebi dile ustaca ve anlaşılır bir biçimde yapıtlarında kullanmıştır. Bu yönüyle de halk tarafından bilinmiş, yapıtları çok kolay olarak halk arasında yaygınlaşmıştır. Dilden dile akarak günümüze kadar gelmiştir.
Kürt Tasavvufi Halk Edebiyatının ilk temsilcilerindendir.Feqıyê Teyran;Aşkın ve Sevginin Şairi olarak da anılmaktadır.

Yaşar Kemal'in Karıncanın Su İçtiği isimli romanın sekizinci bölümünde masalsı bir şekilde Feqıyê Teyran anlatılmaktadır.
Feqıyê Teyran,şiirlerinde Feqê Têra, Feqîyê Gerok, Meksî, Xoce, Mîr, Mihê, Mîm û Hê gibi mahlaslar kullanmıştır.

Soylu bir ailenin çocuğu olan Feqıyê Teyran'ın dedeleri Osmanlı devletinden “MİRLİK” ünvanını almışlardır.

Feqıyê Teyran'ı

Feqiyê Teyran Kiye.. Feqiyê Teyran Kürt Edebiyatının Temel Taşlarından Kürtlerin Yunus Emre'si olarakda anılan Feqîyê Teyran veya Fakî-yi Tayran (d.1590 - ö.1660), asıl adı Muhammed olan Kürtçe şair, masal ve destan yazarı.En önemli eseri Hespê Reş'tir (Kara At). Bu eser 1965’te Moskova’da Kürtçe-Rusça olarak yayınlandı. Feqîyê Teyran Müküs'de (Wan Bahçesaray) dünyaya gelmiştir. Medrese eğitimi alan Teyran'a Feqîyê ismi, ilimden/talebe kelimesinden; Teyr/kuş ise (Mantık et-Tayr) adlı eserden gelir.Kelime manası olarak kuşların hocası anlamına gelmektedir.

Feqiyê Teyran Mahlas Mihê, Feqiyê Gerok Doğum 1590 Wan Ölüm 1660 Wan Milliyet Kürt Meslek Şair,Yazar,Filozof Dönem 17.yy Tür Destan,Masal Akım Kürt Edebiyatı İlk eseri Hespê Reş

Feqıyê Teyran Kürt edebiyat tarihinde önemli bir yere sahiptir. Feqiyê Teyran bir Kürt ozanıdır ve Kürtçeyle şiir yazan en eski ozanlardan bir tanesidir. Kürt Edebiyatı Tarihi’nde büyük bir şair, filozof, öykü ve destan yazarıdır. İsmi Kürtler arasında çok yaygındır. Şiirleri genel olarak lirik tarzda yazıldığı ve dilini de yalın, akıcı ve anlaşılır bir biçimde kullandığı için halk arasında ezbere bilinir. Şarkılara bile konu olmuş Feqîyê Teyran yazmış olduğu destan ve hikaye tarzı şiirleri, dilden dile dolaşır insanlar arasında. Feqî’nin Şêx Sen’an, Zembîlfiroş, Bersîsê Abid ve Kela Dimdim gibi destan ve hikayelerini bilen insan sayısı tahmin edilenden çoktur. İlahi sevgi, aşk ile gerçek sevgiyi, aşkı beraber işlemiştir. Bunun yanı sıra konu yönünden çok zengindir. Allah, din, peygamberler gibi inançla, Kürt şairleriyle, toplumsal ve tarihi olaylarla, aşk, doğa ve tasavvufla ilgili yazmıştır. Çok güçlü olan edebi dili bile sade ve anlaşılırdır. En karmaşık konu bile billurlaşmıştır ellerinde. Dili halkın diline yakındır. Halkın gündelik dilini edebi dile ustaca ve anlaşılır bir biçimde yapıtlarında kullanmıştır. Bu yönüyle de halk tarafından bilinmiş, yapıtları çok kolay olarak halk arasında yaygınlaşmıştır. Dilden dile akarak günümüze kadar gelmiştir. Kürt Tasavvufi Halk Edebiyatının ilk temsilcilerindendir.Feqıyê Teyran;Aşkın ve Sevginin Şairi olarak da anılmaktadır. Yaşar Kemal'in Karıncanın Su İçtiği isimli romanın sekizinci bölümünde masalsı bir şekilde Feqıyê Teyran anlatılmaktadır. Feqıyê Teyran,şiirlerinde Feqê Têra, Feqîyê Gerok, Meksî, Xoce, Mîr, Mihê, Mîm û Hê gibi mahlaslar kullanmıştır. Soylu bir ailenin çocuğu olan Feqıyê Teyran'ın dedeleri Osmanlı devletinden “MİRLİK” ünvanını almışlardır. Feqıyê Teyran'ın Günümüze Ulaşan Eserleri Arapça ve Farsça dillerini, edebiyatını çok iyi bilmesine karşın o özellikle tüm yapıtlarını Kürtçe yazmıştır. Kürt edebiyatında önemli bir şair, masal ve destan yazarı olan Feqıyê Teyran Kürt edebiyatına birçok yapıt armağan etmiştir Hespê Reş Şêxê Senan (Senan Şeyhi) Qiseya Bersiyayî (Bersiyay'ın Öyküsü) Dilo Rabe Dilo Rabe Ey Avê Av Xan Dimdim Bersîsê 'A'bid Sîseban Dağınık Tek şiirleri Ellah Çı Zatek Ehsen e (20 Altılık) Hey Av u Av (51 dörtlük) İro Jı Dest Husna Hebib (33 Dörtlük) Bı Çar Keriman (7 Dörtlük) Melayê Batê Kanê (11 Dörtlük) Ez Çı bêjım ( 8 Dörtlük) Feqe U Mela (50 Altılık) Feqe u Bılbıl (18 Altılık) Ay Dılê Mın (19 Dörtlük) Qewi İro Zeif Halım ( 18 Dörtlük) Dilber (16 Dörtlük) Dılo Rabe (80 Dörtlük) Çıya Ani (4 Dörtlük) Dengbêjê Jaran i (4 Dörtlük) Yar Tu yi (18 Altılık) Feqıyê Teyran u Evina Dılan Mıhacır Dewran Ê Bên Feqıyê Teyran u Dilber Feqıyê Teyran u Qulıng Feqıyê Teyran U Roj [caption id="attachment_144" align="alignnone" width="400"] Feqîyê Teyran kiye[/caption] Dilbere şiirini Aram Tigran şiiri bestelemesiyle Kürt Müziğine kazandırmıştır. Ay Dilbere dinlemek için tıklayın. Feqiyê Teyran Ez Şiiri Îro ji dest husna hebîb sergeste û heyran im ez Min eşq û muhbet bûn nesîb sewadê sergerdan imlez Eşqê gelek sewda kirin bê mal û bê mewda kirin Nûra çira winda kirin Mûsayê Imran im ez Mûsa ji dest husna bi nûr şêrîniya xalên di hûr Secde bire ber Kohê Tûr nêzîkî remzê wan im ez Remzê ku dê dilber bikin carek bi çeşman seyr bikin Dê kohê Qaf ker ker bikin mecrûhê pir-kovanim ez Min ah ji dest kovan û qehran min sebr nayêt li sehran Şubhetê mewcên di behran qulzemê umman im ez Qulzem û behrên di heftê agirê eşqê ku keftê Dê bisojit subhe neftê min diye, pê zanim ez Min diye muhbet çi reng e sohtim edoja pir-ye’ke Min mudam dil jê biheng e bi nalîn û efxan im ez Nalîna teyr û tuyûran kalîna çeng û bilûran Xulxulên di qesr û qusûran bulbulê xoşxan im ez Bulbulim daîm dixwînim ez yeqîn ez te bibînim Dîn dibim sewda dimînim serxoş û sukran im ez Serxoş û ebter kirim te ji illeta rengzer kirim Te sotim û ker ker kirim tu agir î buryan im ez Agir û pêta di dil da me’neyan daxan ku hilda Ew kitab naçit du cilda hafizê medhan im ez Hafizê medh û pesendan rohiya mehbûb û rindan Bê hisab werbûn di findan satiyê bêcan im ez Soti me qet pêt û nar ne kuştîme derb lê diyar ne Min demek sebr û qerar ne nexweşê pir-jan im ez Nexweşê reng lê nemayî dest li ser falê nihayî Wan digot ji çavê giyayî kûştiyê e’ynan im ez Kuştime herdu ‘uyûnan yan kî yêd nisbet ji nûnan Radikit ew qetl û xûnan girtiyê zindan im ez Girtî me insaf di mîr ne qazî û muftî ve bîr ne Qeyd kirim kes bê xebîrne bendeyê hicran im ez Ma di benda firqeta te canfidayê xid**** te Da bibînim reh**** te nobedarê xanim im ez Nobedarê qullehê xo dergevanê dergehê xo Bîne bîr û agahê xo tûleyê asîtan im ez Tûleyê dergahê yar im şev û rojan nobedar im Westayê der întîzar im çavrêyê Sultan im ez Çavrêyê sirra li pêş im meqseda ezlê feniş im Hicreta Yûsuf dikêşim Ye’qûbê Ken’an im ez Kor e bo Ye’qûb ji dînê j’perdeya daxa evînê Ger dibên veke birînê hewceyê Lokman im ez Wan digot Lokman tebib e gote min xef ‘endelib e Şafiyê derdan hebîb e pê bawer û îman im ez Sond dixwim sa’id û destan kevir û seylêd li bestan Min bi xom li curhan bebestan be rahet û asan im ez ‘Aşiqa rahetya kêm e agir û pêt a dilê me Çend hezar medhan dibême muhitê esman im ez Xwezî min sed ser hebûna sed hezar dev pê ve bûna Ew hemûl’medhên te bûna hêj bi wan niqsan im ez Ez kiz û zer bûm ji qehrê dê devêk çibkit ji behrê Yan du çav çibkin ji sehrê bê dîtina eynan im ez Sed hezar çav min divêna bayekî perde hilîna Xet û xal min têr bidîna eşqe qûtî can im ez Her kesê eşq tê eser kit sed hezar perdan di ber kit Hemuyan dê ker be ker kit tazî yû ‘uryan im ez Perde çû ez mame tazî dil sirra mehbûb dixazî Min ibadet eşq û bazî bê mey û meyxan im ez Xaniya bade û mey tê mexnî yû hem çeng û ney tê Min ji eşqan heye-hey tê serxweş û sukran im ez Serxoşê ava heyatê meclisa reqs û sematê Dê çi kim bi sewn û selatê b’kûzê û fîncan im ez Ew meyê gerden dirêjan şîşe û wan bade rêjan Min nema hiş li nivêjan li deftera dînan im ez ‘Mim’ û ‘Hê’ aqil vederda sicleya eşqê û derda Lew qelem anî bi ser da me’fuyê Xufran im ez Feqiyê Teyran Yar Tu Yi Bizan ku min yar tu yî Dil jê birîndar tu yî Ez kuştim yekcar tu yî Kubkub li min yar çar tu yî Bi dest û hem yar tu yî Pir li min kubar tu yi Ê b'xezeb sendî ez im Di qeyda benda ez im Xweş qeda elîa tu yî Cama peyala tu yî Xweş-bejn û bala tu yî Delal di mala tu yî Berbextê tala tu yî Nîmetê ala tu yî. Ê b’şewqa xala tu yî Daîm dinalî ez im Zar zar dikalî ez im Harot di çalî ez im Dûr ji wî halî ez im Yar di xeyalî ez im Aşık, sevgilinin aşkından her daim belengaz, mest ve sarhoştur. Aşık/bülbül, her daim gülün-sevgilinin bahçesinde öten, yalvaran, feryat eden, mum gibi yanıp kül olan, acı çeken ama bu acıdan da memnun olan kişidir. Gül, gonca gibidir henüz açmamıştır. Aşık/bülbül şakıya şakıya sonunda goncayı gül yapar. Îro ji destê husna hebîb sergeşt û heyranim ez Min eşqû û muhbet bûn nesîb sewadê sergerdan im ez Bilbil im daîm dixwînim ez yaqîn ez te bibînim Dîn dibim sewda dimînim serxoş û sekran im ez Nalîna teyr û tuyûran kalîna çeng û bilûran Xulxulên di qesr û qusûran bilbilê xoşxan im ez Aşağıdaki şiirinin bir bölümünde dinî kişiliklerin/önderlerin bile bu dünyadan göçtüğünü anlatır. Ne Adem ma û ne Aîş ma Ne nuh ma û ne Îdrîs ma Ne Yûsûf ma ne Cercîs ma Ne Eyûbê birîndar e Ne Yehya ma ne Salîh ma Ne Harûn ma ne Mûsa ma Ne Meryam ma ne Îsa ma Aynı şiirinde kullandığı isimlerden de anlaşılıyor ki Feqiyê Teyra(n), tarihî olaylardan ve tarihî kişiliklerden haberdardır. Aşağıdaki dizeleri yazan şairin iyi bir eğitim almış olması kesindir. Ne Calis û ne Soqrat man Ne Talis û ne Boqrat man Ne Zulqerneyn û ne Mîr’at man Ne Cumcum ma ne Exyar e. Ne Eflatun û Loqman man Ne Dawid û Suleyman man Ne Fi’rewn û ne Haman man Şiirleri, genellikle halk şiirinde kullanılan hece vezninin 8’li ölçüsüne uyar. Genellikle yarım, tam ve zengin kafiye kullanmıştır. Baxê ku baxvan bête ber Erdek heye ew lê nebî Dara ku enqa bête ser Belgek heye sih lê nebî Kî ji nî’metê dê dit xeber Ya Reb derê derê feyzê vebî Şiirinde ritmik ve müzikal bir tad olduğunu söylemek yanlış olmaz. Bu yüzdendir ki birçok şiiri bestelenmiştir. “Dîlber” ve “Dilo Rabe” bunlardan en çok bilinenleridir. Ey dilberê wey dîlberê Feryad ji destê keserê Avek ji avê kewserê Wêran ez im malim xirab Teyra(n)’ın en önemli özelliklerinden bir tanesi de kelime tekrarları yoluyla şiirinin ölçü, kafiye ve anlamını güçlendirmesidir. “ne” ve “man” kelimeleri ile oluşturduğu mükemmel ahenge birbirine yakın anlamlı diğer kelimeler ve sesli-sessiz harfler arasındaki uyum eşlik eder. Ne belçim man ne sinbul man Ne ruhan man ne sorgul man Ne hevrî man ne hevdil man Feqiye Teyran'ın Kabri Feqiye Teyran’ın Kabri Feqiyê Teyran Mezar taşında şunlar yazmaktadır; Haza merqadu es-se’îd el-merhum, el-mexfûr, El- muhtaç ila rehmetullahî te’ala Muhemmed el-meşhûr Feqeh-İ Teyran Fi sena 1041” (!631-1632M.) [caption id="attachment_145" align="alignnone" width="460"] Feqîyê Teyran mezari[/caption] Tercümesi; “Bu, mutlu, merhum ve meğfur, Allahu Te’ala’nın rahmetine muhtaç Feqeh-İ Teyran ismiyle meşhur Muhammedin kabridir. Yıl 1041” Şandis/Dayılar- Hîzan-Bitlis Feqiyê Teyran'ın Kabrinin olduğu köy Feqıyê Teyran, Kürt edebiyat tarihi için bir hazinedir. Fakat bu hazinenin hala aydınlatılmamış birçok yönü de mevcuttur ne yazık ki. Yapılacak araştırmalar onun karanlıkta kalmış yönleri ve ürünleri hakkında bizi daha bir aydınlatacak, belirsizlikleri ortadan kaldıracaktır Son 90 yıldır, Kürtler ve Kürtçe üzerine çok açık bir asimilasyon uygulanmıştır. Bu baskıcı uygulamalar, daha önce Kürtçe yazmış olan ulemanın da gözardı edilmesine sebep olmuştur. Gerçi son yıllarda, Kürtçemizle ilgili mahcup bir serbestiyet de gözlenmektedir. Eminim ki bu serbestiyet ve defacto durumlar, sistemleştirilip daha yasal ve hakkettiği meşruiyet çerçevesinde yaygınlaştırılırsa, Feqiyê Teyran ve onun gibi olan diğer ulemadan daha fazla yararlanabilme imkanı olup Kürtlerin tarihlerini edebiytlarını daha iyi öğrenebilme fırsatı bulacaktır.

Eser bilgileri henüz eklenmemiş.

Bu kişiyle ilişkilendirilmiş içerik bulunamadı.